Nhận diện phương ngữ vùng DACH khi đi làm thực tế

Nguyên nhân hoàn toàn không nằm ở việc bạn mất gốc ngữ pháp, mà bởi sách giáo khoa A1–B2 dạy chuẩn tiếng Đức tiêu chuẩn (Hochdeutsch — phiên bản phát âm dùng trong bản tin truyền hình Tagesschau, văn bản hành chính và trường học toàn liên bang). Trong khi đó, đời sống thường nhật ở khối DACH (Đức – Áo – Thụy Sĩ) lại bảo tồn bản sắc phương ngữ (Dialekt / Regiolekt) rất mạnh mẽ, đặc biệt càng đi về phía Nam từ bang Hessen trở xuống Baden-Württemberg, Bayern và sang Áo.

Điều đáng mừng là phương ngữ không phải một ngôn ngữ mới từ đầu mà là tập hợp những quy luật biến âm có hệ thống từ Hochdeutsch. Tại đa số doanh nghiệp tuyển dụng nhân sự quốc tế, khi bạn nói chuyện trực tiếp với giảng viên Ausbilder hay quản lý nhân sự, họ vẫn có thể chuyển sang ngữ điệu gần Hochdeutsch hơn. Tuy nhiên, trong giao tiếp tay ba giữa thợ cả với nhau, giữa điều dưỡng với bệnh nhân cao tuổi ở vùng nông thôn Oberbayern hay Swabia, phương ngữ vùng lại xuất hiện liên tục trong mọi câu chuyện.

Nếu hiểu trước cấu trúc biến đổi âm và trang bị chiến lược lắng nghe theo ngữ cảnh từ khi học A2–B1 tại Việt Nam, học viên tránh được tâm lý tự ti thu mình lại, không gật đầu đại khái khi chưa rõ lệnh công việc và hòa nhập nhanh hơn gấp nhiều lần với tập thể xưởng hoặc đội ngũ bệnh viện.

Về mặt ngữ âm học thực dụng, đặc sản dễ nhận biết nhất của tiếng Bairisch là nguyên âm đôi "ei" trong Hochdeutsch thường chuyển thành "oa" (ví dụ: "eins, zwei" nghe thành "oans, zwoa", "kein Problem" thành "koa Problem", "ich weiß es nicht" nghe thành "i woaß ned"). Bên cạnh đó, âm "ch" cuối các đại từ và từ ngắn thường biến mất hoặc rút gọn ("ich" thành "i", "auch" thành "aa", "nicht" thành "ned" hoặc "net").

Một điểm cực kỳ quan trọng khi nghe mệnh lệnh nhanh trong nhà bếp hay công xưởng ở Bayern là hiện tượng lược ghép động từ trợ giúp và đại từ nhân xưng: "wir haben" ghép gọn thành "mia ham" hoặc "hamma", "wir sind" thành "mia san", và "hast du" nối âm nhanh thành "host". Khi đồng nghiệp hỏi "Host des scho g’macht?", thực chất họ chỉ đang hỏi "Hast du das schon gemacht?" (Bạn đã làm xong cái này chưa?).

Tại Áo (Österreich), ngoài âm sắc Bairisch-Österreichisch, tiếng Đức hành chính và đời sống còn sở hữu bộ từ vựng chuẩn riêng được ghi nhận trong từ điển Áo (Österreichisches Wörterbuch) cũng như trong đề nghe ÖSD. Thí sinh hay người đi làm cần biết trước những từ như "Jänner" (thay cho Januar - tháng Giêng), "Feber" (Februar), "Sackerl" (Tüte - túi đựng), "Kassa" (Kasse - quầy thu ngân), "Spital" (Krankenhaus - bệnh viện) hay "heuer" (in diesem Jahr - trong năm nay).

Dấu hiệu ngữ âm kinh điển nhất của Schwäbisch là sự mở rộng âm xát "sch" vào cả vị trí giữa hoặc cuối từ nơi Hochdeutsch chỉ đọc "s" thường: ví dụ "ist" nghe thành "isch", "bist" thành "bisch", "fest" thành "fescht", "du hast" thành "du hasch". Khi quản đốc phân xưởng nói "Des isch fescht", ý của ông ấy đơn giản là "Das ist fest" (Cái đó đã siết chặt rồi). Tương tự như Bairisch, Schwäbisch cũng biến phủ định "nicht" thành "net" hoặc rút ngắn gọn vào cuối mệnh đề.

Về mặt hình thái học, đặc sản nổi tiếng khắp nước Đức của người Schwaben là hậu tố "-le" gắn vào cuối danh từ thay cho "-chen" hoặc "-lein" nhằm thể hiện sự nhỏ gọn hoặc thân mật: "das Häusle" (ngôi nhà nhỏ), "das Viertele" (một ly rượu vang 0,25 lít), "das Stückle" (một mẩu nhỏ), hay tên món mì truyền thống "Spätzle". Trong nhà ăn hoặc tiệm bánh làm nghề, từ "Weckle" hoặc "Brötle" chính là bánh mì nhỏ Brötchen mà sách A1 đã dạy.

Về từ vựng hành động trong lao động, văn hóa Schwaben gắn liền với động từ "schaffe" (có nghĩa là "arbeiten" - làm việc). Khi đồng nghiệp hỏi "Wann musch du schaffe?", họ không hỏi về việc sáng tạo nghệ thuật ("schaffen" nghĩa văn viết) mà đang hỏi lịch trực ca của bạn lúc mấy giờ. Tương tự, "gucke" có nghĩa là nhìn/xem ("schauen/gucken"), "losa" nghĩa là lắng nghe kỹ ("zuhören"), và "heb mal" ở đây nghĩa là giữ chặt lấy chứ không phải nhấc bổng lên ("halten", dễ nhầm sang động từ "heben" nâng lên trong Hochdeutsch!).

Bộ mẫu câu hỏi lại lịch sự và chuyên nghiệp cần nằm lòng từ lúc học lớp A2/B1 tại Việt Nam gồm: "Entschuldigung, könnten Sie das bitte noch einmal langsam auf Hochdeutsch wiederholen? Ich möchte sicher gehen, dass ich es richtig mache" (Xin lỗi, anh/chị có thể nhắc lại chậm hơn bằng tiếng Đức chuẩn một lần nữa được không? Tôi muốn chắc chắn mình làm đúng), hoặc cách tóm tắt lại ý để đối phương gật đầu: "Habe ich Sie richtig verstanden, dass ich... tun soll?".

Riêng đối với các con số (như số lượng bu-lông, nhiệt độ lò nướng thực phẩm, dung lượng dịch truyền hay thời gian ca trực), hãy dùng phương pháp đọc ngược xác nhận con số ("Also 24 Millimeter, richtig?") thay vì chỉ nói "Ja, klar". Trong môi trường nói Bairisch nơi số "zwoa" dễ hòa vào âm nền máy móc xưởng ồn, việc lặp lại "zwei oder drei?" ngay lập tức loại bỏ gần như tuyệt đối rủi ro nhầm lẫn.

Tại cơ sở đào tạo của DMF Vietnam ở A11 KDC Quang Vinh, P. Trấn Biên (Biên Hòa), Đồng Nai và các lớp trực tuyến, nền tảng ngữ âm chuẩn trong bộ khóa học (210 buổi A1–B1) luôn đặt ưu tiên số một cho việc thi đạt chứng chỉ chuẩn quốc tế Goethe/telc/ÖSD. Song song đó, trong các giờ luyện phản xạ phỏng vấn doanh nghiệp và bổ trợ chuyên đề, giáo viên lồng ghép làm quen ngữ điệu Nam Đức và Áo để học viên chuẩn bị sẵn tâm lý trước khi xuất cảnh, kết hợp luyện thi đúng cấu trúc được giới thiệu ở Sub-Hub 08.